Për gati tetëqind vjet, myslimanët, hebrenjtë dhe të krishterët jetuan krah për krah në Gadishullin Iberik (Spanja). Kjo kronikë tregon historinë e asaj se si erdhi fundi i kësaj periudhe dhe se ku shkuan ata që u përzunë.
Kliko një stacion për të lexuar më tej
Në 711 një ushtri myslimane kaloi ngushticën e Gjibraltarit. Brenda pak vjetësh mbretëria e vestgotëve ishte histori. Atë që erdhi pas saj, banorët e quajtën al-Andaluz.
Al-Andaluzi nuk ishte kurrë një shtet me kufij të qartë. Ishte një varg sundimesh përgjatë gati tetëqind vjetësh, herë i bashkuar, herë i copëtuar në mbretëri të vogla. Koha më e fortë ishte mes 756 dhe 1031, kur kryeqytet ishte Kordoba, fillimisht e një emirati, nga 929 e një kalifati. Qyteti kishte rrugë të shtruara, fenerë rrugësh dhe ujë rrjedhës, kur Parisi ishte ende një fshat buzë lumit.
Por më e rëndësishme se kjo është se si ishte rregulluar bashkëjetesa. Hebrenjtë dhe të krishterët quheshin dhimmi, të mbrojtur. Paguanin një taksë të veçantë, xhizjen, dhe në këmbim nuk shkonin ushtarë. Çështjet e brendshme i rregullonin vetë: gjyqtarë të vetët, shkolla të vetat, bashkësi të vetat.
Mbi të gjitha askush nuk duhej të ndërronte fenë për të jetuar e punuar i qetë. Kush do të kuptojë çfarë ndodhi nga 1391, duhet ta mbajë këtë parasysh.
Çfarë do të thoshte kjo praktikisht, shihet më mirë te njerëz konkretë.
Fillimisht mjek oborri, pastaj drejtor doganash, më në fund përgjegjës për marrëdhëniet me jashtë të kalifit Abd ar-Rahman III. Bisedonte me të dërguar nga Bizanti dhe mbretëria frënge. Krahas kësaj financoi në Kordobë një shkollë talmudike. Ishte hebre dhe mbeti i tillë.
Vezir i Granadës, për dekada faktikisht kryeministër, dhe njëkohësisht komandant në fushatë. Netëve shkruante poezi hebraike dhe komente mbi Talmudin. Djali i tij Jusufi e mori detyrën pas tij.
Mjek oborri dhe autor i një vepre mjekësore në tridhjetë vëllime. Vëllimi mbi kirurgjinë, me vizatime të instrumenteve që i kishte projektuar vetë, u përkthye në latinisht dhe mbeti pesëqind vjet vepra standarde në universitetet evropiane.
Gjykatës, mjek dhe interpretuesi më i rëndësishëm i Aristotelit në mesjetë. Në universitetet latine nuk kishte nevojë t'i thuhej emri: mjaftonte „Komentuesi", dhe të gjithë e dinin për kë bëhej fjalë.
Mjek dhe dijetari hebre më i rëndësishëm i mesjetës. Vepra e tij lidhi filozofinë arabe me të drejtën hebraike. I lindur në të njëjtin qytet si Ibn Rushdi, vetëm një brez më vonë.
Pesë burra, tre shekuj, dy fe, dhe një gjë e përbashkët: asnjëri prej tyre nuk duhej të konvertohej për të bërë punën e vet.Besimi i tyre nuk ishte thjesht i toleruar. Ai kishte vendin e vet të njohur, me të drejta dhe gjykata të vetat.
Ajo që lindi prej kësaj, duket më mirë te përkthimet. Në Toledo uleshin në të njëjtën tryezë dijetarë arabë, hebrenj e latinë dhe përktheninin tekste greke, persiane e indiane, zakonisht me ndalesa, nga arabishtja në kastiliançe, prej andej në latinisht. Nëpër këtë rrugë u kthyen në Evropë Euklidi, Ptolemeu, Galeni dhe pjesa më e madhe e Aristotelit.
Jo një fushatë, por një proces ndër shekuj: mbretëritë e krishtera të veriut përparonin drejt jugut, me valë dhe me pauza të gjata ndërmjet.
Se kush lidhej me kë, shpesh kishte pak lidhje me fenë. Princër të krishterë luftonin kundër të krishterëve, myslimanë kundër myslimanëve, dhe aleancat përtej kufirit fetar nuk ishin gjë e rrallë.
Shenjat përgjatë rrugës: 1085 ra Toledoja. 1212 një ushtri myslimane humbi betejën te Las Navas de Tolosa. 1236 ra Kordoba, 1248 Sevilja. Mbeti Granada, dhe u mbajt edhe dy shekuj e gjysmë.
Prerja më e rëndë nuk erdhi megjithatë nga jashtë. Nga 1147 sunduan mbi al-Andaluz almohadët, një lëvizje nga Afrika e Veriut. Themeluesi i tyre, Ibn Tumerti, e kishte shpallur veten Mehdi. Ata hoqën statusin e dhimmiut. Kur Kordoba ra në duart e tyre në 1148, familja e Majmonidesit dhjetëvjeçar mblodhi gjërat dhe iku. Ibn Rushdi ra në hall te ata në 1195; librat e tij u dogjën.
Ata nuk i takojnë traditës juridike për të cilën flet ky tekst, dhe për këtë nuk ka nevojë të debatohet mbi çështje besimi. Mjafton ajo që bënë: hoqën statusin e mbrojtjes dhe në trojet e pushtuara vunë para zgjedhjes, pranoni mësimin tonë, ikni ose vdisni, jo vetëm hebrenjtë e të krishterët, por edhe sunitët malikitë. Majmonidesi iku prej tyre, jo prej sundimit sunit.
Kjo është pjesa pa të cilën pjesa tjetër nuk kuptohet.
Në qershor 1391 shpërtheu në Sevilje një pogrom. E kishin nxitur predikimet e arqidhjakut Ferrán Martínez. Nga Sevilja dhuna kaloi në Kordobë, Toledo, Valencia, Barcelonë dhe në mbi shtatëdhjetë qytete të tjera. Kush mbijetoi, kishte zgjedhjen mes pagëzimit dhe vdekjes. Dhjetëra mijëra u pagëzuan; deri në 1415 u shtuan rreth pesëdhjetë mijë të tjerë. Kështu lindi një grup i ri: konversot.
Dhe këtu historia përmbyset. Inkuizicioni, i ngritur nga viti 1478, nuk mund të ndërmerrte asgjë kundër hebrenjve. Ai ishte kompetent vetëm për të krishterët. Pra kush ishte pagëzuar për të mbetur gjallë, binte pikërisht prej kësaj nën dorën e tij, si i krishterë të cilit i vihej në dyshim se fshehurazi jeton ende si hebre. Pasuan përgjimi, denoncimet nga fqinjësia, marrja në pyetje me torturë dhe në fund gjyqi publik i heretikëve.
Rrugëdaljen e fundit e mbyllën statutet e limpieza de sangre, „pastërtisë së gjakut". Ato nuk pyesnin më për besimin, por për prejardhjen. Dhe kundër prejardhjes nuk ndihmon asnjë pagëzim. Kush kishte të parë hebrenj, mbetej i dyshimtë, edhe djali i tij, edhe djali i djalit.
Pagëzimi pra nuk ishte rrugëdalje. Ishte hyrja në përndjekjen e radhës. Pikërisht prandaj në 1492 ekzistonte ende një bashkësi hebraike që mund të dëbohej: shumëkush e kishte kuptuar prej kohësh se konvertimi nuk shpëton.
Gjatë dorëzimit të Granadës myslimanëve u ishte premtuar me marrëveshje liri fetare. Nga 1499 kjo marrëveshje u shkel: fillimisht djegie librash në Granadë, pastaj pagëzime me dhunë, 1502 në Kastilje dhe 1526 në Aragon. Më pas u ndaluan gjuha arabe, veshja, banjat. Nga 1568 deri 1571 pasuan kryengritja e Alpuharrasit dhe shtypja e saj. Mes 1609 dhe 1614 më në fund dëbimi i moriskëve, disa qindra mijëra njerëz. Historiani spanjoll Ruiz-Domenec e quan shkatërrim i bashkësisë islame spanjolle përmes një spastrimi etnik mizor.
Më 2 janar 1492 Muhamedi XII ua dorëzoi çelësat e Granadës Ferdinandit dhe Izabelës. Pas gati tetëqind vjetësh mori fund sundimi mysliman në Spanjë.
Jo plot tre muaj më vonë, më 31 mars 1492, po ata të dy nënshkruan në po atë Alhambër dekretin e dëbimit. Të gjithë hebrenjtë e vendit kishin katër muaj kohë: të pagëzoheshin ose të ikin. Kush mbetej pa u pagëzuar, kërcënohej me vdekje.
Këta katër muaj ishin një shpronësim me orë. Shtëpi, punishte dhe biblioteka duhej të shiteshin brenda javësh, dhe çdo blerës e dinte këtë, çmimin e bënte ai. Ari dhe argjendi nuk lejoheshin të merreshin. Financieri i oborrit Isak Abravanel dhe taksambledhësi Abraham Senior u përpoqën deri në fund ta rrëzonin dekretin. Nuk ia dolën. Seniori u pagëzua dhe mbeti. Abraveneli iku.
Më 31 korrik mbaroi afati, anijet e fundit u nisën ditët në vijim. 2 gushti 1492 ishte Tisha beAv, dita në të cilën hebrenjtë përkujtojnë shkatërrimin e Tempullit.
Shkuan në Portugali, ku pesë vjet më vonë i dëbuan sërish. Në Marok, Algjer e Tunis, me udhëtime detare që shumë nuk i mbijetuan. Në Itali dhe Holandë. Dhe drejt lindjes.
Për këtë kërkimi debaton ende sot. Historianët perëndimorë japin zakonisht 40.000 deri 100.000; mesjetari i Madridit Vicente Alvarez vlerëson rreth 80.000. Në paraqitjet turke lexohet 120.000 deri 250.000, vlerësime më të vjetra shkonin deri 800.000. E padiskutueshme është vetëm se të konvertuarit ishin grupi më i madh, mbi 200.000, që mbetën dhe mbetën në dorë të Inkuizicionit.
Asnjë shtet i krishterë i Evropës nuk i priti përgjithmonë. Perandoria Osmane e bëri.
Sulltan Bajaziti II dërgoi një ferman te valitë e provincave të tij evropiane. Aty shkruhej se hebrenjtë spanjollë nuk duhen kthyer prapa, por pritur me plot sinqeritet. Dhe kush nuk i përmbahet kësaj, kush i trajton keq ardhësit ose u shkakton qoftë edhe dëmin më të vogël, do të ndëshkohet me vdekje.
U vendosën në Stamboll, Selanik, Edirne, Bursa, Amasja dhe Manisa. Nuk erdhën në qytete të zbrazëta: që nga koha bizantine atje jetonin romaniotët greqishtfolës, bashkësi hebraike me histori shumë më të vjetër.
U pritën edhe refugjatët myslimanë nga Spanja. Në Stamboll u caktua Galata, rreth ish-kishës Shën Dominik, sot Arap Camii, Xhamia Arabe. Morën shtëpi, orendi dhe punë. Ndërtesa qëndron edhe sot.
Çfarë doli prej kësaj, lexohet te tri data. Në 1493 vëllezërit David dhe Samuel ibn Nahmias ngritën në Stamboll shtypshkronjën e parë të perandorisë. Deri në 1519 Selaniku kishte, sipas listave tatimore osmane, shumicë hebraike, më vonë qytetin e quajtën „Jerusalemi i Ballkanit". Dhe nga kastiliançja e të dëbuarve lindi ladino, që këto bashkësi e folën deri në shekullin 20.
Me këtë mbyllet rrethi. Njerëz që i kishin dëbuar nga Kordoba dhe Sevilja sepse nuk donin të konvertoheshin, jetonin njëqind vjet më vonë në Selanik e Stamboll. Dhe atje ata (hebrenjtë) nuk u konvertuan me forcë.
Pritja kishte edhe arsye praktike. Perandoria kishte nevojë për zejtarë, tregtarë dhe mjekë, dhe i mori. Të priturit jetuan si dhimmi me detyrim xhizjeje, jo si të barabartë. Dhe e njëjta administratë njihte sürgün-in, shpërnguljen me detyrim, sepse pas 1453 kishte transferuar hebrenj romaniotë në Stamboll. Edhe kjo i takon pamjes.
Fjalia se Ferdinandi e varfëron vendin e vet dhe e pasuron atë osman, i atribuohet me dëshirë Bajazitit. Por ajo qëndron në kronikën e Elija Kapsalit të vitit 1523, dhe atje thuhet se mbreti spanjoll konsiderohej në oborrin e Stambollit si budalla. Shoqata Historike Turke vetë thekson se atribuimi Bajazitit nuk qëndron. Fermani drejtuar valive është gjithsesi dëshmia më e mirë: ai është politikë, jo retorikë.
Kjo faqe mbështetet te saktësia. Nëse gjeni një gabim, ju mungon një burim ose keni një sugjerim, na e lini këtu.
0 / 500
Hap programin tuaj të e-mailit me tekstin e plotësuar paraprakisht. Nëse nuk funksionon: shkruani drejtpërdrejt.